ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ—ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਨਹੀਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨੁਮਾਨ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ—ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਆਚਰਨ, ਕੁਲ ਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਿਰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਨਸਥਾਨ 'ਚ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਖਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੂਸ਼ਣ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਾਰੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸਭ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਜਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੀਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ, ਨਿਰਭੀਕ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਸੁਖ ਛੱਡਕੇ, ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ। ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਅਜਿਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਇਸ ਨੇਕ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਜੀਉਂਦੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਲ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਤੀ ਹੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਤਨ ਨਾਲ ਵਧਕੇ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਰਤਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ 'ਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਤੈਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੇਠ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਚਕਵਾਕ ਪੰਛੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬੜੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਜਾ ਚਲਣ 'ਤੇ ਠੰਢੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚੰਨ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਉਹ ਚੰਨ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੀ ਨੌਕਾ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਅੱਖ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਕੰਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਕੰਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਸ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।