ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਵਾਲਾ ਉਪਰਲਾ ਚੋਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੰਦਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕਪੜਾ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਹ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੋਲਾ, ਜੋ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਰੰਗਤ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹਨ—ਕਦੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਵਿਛੋਹ ਦੇ ਗ਼ਮ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਰਾਮ ਜੀ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਵਿਛੁੜੀ ਹੋਈ” ਆਖਦੇ ਹਨ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, “ਸ਼ਰਨ ਆਈ” ਆਖਦੇ ਹਨ ਦਯਾ ਕਰਕੇ, “ਵਿਛੁੜੀ ਪਤਨੀ” ਆਖਦੇ ਹਨ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ “ਪਿਆਰੀ” ਆਖਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਲਾਵਣਯ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਨੀਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਛੋਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ ਜੀ ਵਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੋਚ ਕੇ ਵਿਛੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਸਭ ਦੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੁੱਖੀ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਵੀ ਖੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਘਵ ਜੀ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ—ਚਰਿਤ੍ਰ, ਉਮਰ, ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਲਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਜੋੜ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਉਤਨੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਹੀ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਕਬੰਧ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 14,000 ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ—all ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮਾਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਸੀ ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ—ਹਨੁਮਾਨ—ਉਕਰ ਗਿਆ; ਤੇ ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਿਆ। ਜੇ ਰਾਮ ਜੀ, ਉਸਦੀ ਖਾਤਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਣ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਰੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਵੀ, ਜਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ—ਧਰਮੀਕ ਮਹਾਰਾਜ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਹੁਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ, ਧੀਰਜੀ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਪਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਬਾਧਿਆ, ਇਕੱਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਕੇ। ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਵਿਚ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਜੀ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਇਸ ਧਰਮੀਕ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਰਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸਾ ਰਾਹੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਤੀ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਭਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਛੋਹ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਕਾਲੇ ਵਾਲ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਪਾਤਰ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵੀ ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਚਕਵਾਕ ਪੰਛੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ।