ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹੀ ਹਨ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਉੱਪਰੀ ਪੀਲਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਨਾਰੀ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਘੰਮਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਪੜਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੋਰ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨ-ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: ਦਇਆ, ਮਮਤਾ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦਇਆ ਕਰਕੇ 'ਗੁੰਮ ਹੋਈ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਮਤਾ ਨਾਲ 'ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ', ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ 'ਗੁੰਮ ਪਤਨੀ', ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ 'ਪਿਆਰੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਤੇ ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਛੜ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਕੇ, ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੁੱਖੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਵਿਛੜ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਹੀ ਜਟਿਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।" ਪਰ ਇਹ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਉੱਤਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਘਬਰਾਈ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਚਰਨ, ਉਮਰ, ਕੁਲ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਰਾਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮਨ ਲੈ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਮਾਰੇ ਗਏ; ਕਬੰਧ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੂਸ਼ਣ—all ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਸੀ ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੇਠ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਜਾਂ ਸਿਤਾ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—even ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਮੂਹ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕਾਂਤਤਾ ਚੁਣੀ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਸੇ ਪ੍ਰਮਾਨ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੁਖ ਦੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜੀ ਇਸ ਧਰਮੀ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸਾ ਰਾਹੀ ਰਸਤੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਲ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਤੀ ਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵਧਕੇ; ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸੋਭਾ ਜੋਗ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਯੋਗ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਹੁਣ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਦੱਸਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀਤਾ-ਰਾਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ।