ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਦੂਤ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਗਹਣੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਪਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਿਹੜੇ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਹਨ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" ਉਸ ਦਾ ਪੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੰਢੀ ਵਾਲਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਉੱਤੋਂ ਲੁੜ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਣੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਕਪੜਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੋਰ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਰਾਮ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ: ਦਇਆ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ 'ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਮਹਿਲਾ' ਦਇਆ ਨਾਲ, 'ਸ਼ਰਨ ਆਈ' ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ, 'ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਪਤਨੀ' ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅਤੇ 'ਪਿਆਰੀ' ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਜੀਵਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ: ਭਾਵੇਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਛੜਿਆ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਇੰਝ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਮੁੜ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚ ਰੋਣ ਆ ਗਿਆ; ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ।" ਇਹ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਵਿਦੇਹੀ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਮਰ, ਚਲਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਇਸ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਕਬੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਵੀਰਾਧ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਮਾਰੇ ਗਏ। ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੂਸ਼ਣ—all ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।" "ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਿਆ। ਜੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ, ਇਹ ਉਚਿਤ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।" "ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਜਾਂ ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—even ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵਚਨ ਵਾਲੀ।" "ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤ, ਮਹਾਨ, ਨਿਰਭੀਕ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ—ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।" "ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ।" "ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਹੱਲ ਵਾਂਗ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁਖ ਦੀ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਘਵ, ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਰਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਸਾ ਰਾਹੀ ਪੰਧ ਦੇ ਪੋਖਰ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮੁੜ ਪਾ ਲਵੇ।" "ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" "ਪਤੀ, ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵੱਧ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਛੜ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਮ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਛੜ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਕਵਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਪਾਤਰ ਹੈ ਪਰ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।