ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਔਲਾਦ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਕਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੰਘ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ, ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਯੋਗ ਪਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ," ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਗਹਿਣੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ; ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉਹੀ ਹਾਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਵੇਖੇ। ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਕੜੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਵੀ ਸੁਆਦਲੇ ਤੇ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਠੀਕ ਓਹੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਗੁੰਮ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਬਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਓਹੀ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਉਪਰਲਾ ਪੀਤਾਂਬਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਾ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਚ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਉਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਪੜਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਓਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਰਾਮ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਦਇਆ, ਦਿਲਾਸਾ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ "ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਨਾਰੀ" ਦਇਆ ਕਰਕੇ, "ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਈ" ਦਿਲਾਸੇ ਕਰਕੇ, "ਵਿਛੜੀ ਪਤਨੀ" ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ "ਪਿਆਰੀ" ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਨਾਰੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਰੀ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਰੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੂਮਾਨ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨੂਮਾਨ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ੀਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਪਰਾਹਤ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਛਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵੀ ਰਾਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਲਈ ਹੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਬੰਧ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵੀਰਾਧਾ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਭੈੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਖਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਵੀ ਗਿਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੂਸ਼ਣ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਾਰੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਇਸਦੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਜਾਂ ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—even ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਲ ਵਰਤ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੂਤ੍ਰਵਧੂ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਅੱਜ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ। ਫਲਾਂ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲਾਂ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।