ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮੈਲ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਣ-ਇੱਜ਼ਤ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਨਰਮ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵੱਕਰੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ, ਸਜਣ-ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਘਨੇ ਬੱਦਲ ਢੱਕ ਲੈਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਢੀਲਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ," ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵੇਖੇ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਹਾਰ-ਗਹਿਣੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਕੰਨ-ਫੂਲੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣਿਕ ਤੇ ਮੋਤੀ ਜੜੇ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਉਪਰਲੀ ਪੀਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਵਾਲੀ ਚੁੰਨੀ ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਗਈ ਸੀ; ਇਹੀ ਚੁੰਨੀ ਬੰਦਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਝਾੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਚੁੰਨੀ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੋਰ ਮੈਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਰਾਮ ਜੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹਨ: ਦਇਆ ਨਾਲ, ਮਿਹਰ ਨਾਲ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ "ਵਿਛੁੜੀ ਨਾਰੀ" ਦਇਆ ਕਰਕੇ, "ਸ਼ਰਨ ਆਈ" ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, "ਵਿਛੁੜੀ ਪਤਨੀ" ਦੁਖ ਕਰਕੇ, ਤੇ "ਪਿਆਰੀ" ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਉੱਤੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਉਹ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਕੇ, ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨੁਮਾਨ ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਏ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਅਟਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਖੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਘਵ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵ, ਉਮਰ, ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਲਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਭਯਾਨਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਿਆ। ਖਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿੱਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੁਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਵਲੀ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਜਾਂ ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—even ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੈ ਸੀਤਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਯੋਧਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਅੱਜ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।