ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਕਮਰ ’ਤੇ ਇਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ, ਵਿਅਕੁਲ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚੌੜੇ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਉਹ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ, ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਹਰਨ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਓਸੇ ਹੀ ਹੁਣ ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਹੈ—ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਂ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਕਾਲੇ ਗਲ੍ਹ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ, ਉਹ ਕੋਈ ਤਪਸਵਿਨੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਪਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਢੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾ। ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਈ ਯਾਦ ਵਰਗੀ, ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਸਥਾ, ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੋਈ ਉਮੀਦ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਖ ਦੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਲੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਦੋਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਯਸ਼ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮਿਰਗ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵੱਕਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ, ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਯੋਗ ਪਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਚੰਦਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵਰਤਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਦਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ," ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਹੰਢਾਏ ਹੋਏ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਣੇ ਦੇ ਕੜੇ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਰੂਪ-ਰੰਗਤ ਵਾਲੇ ਦੰਦ, ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੀ ਆਕਾਰ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪੀਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਵਾਲਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ, ਜੋ ਉਹ ਛੱਡ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੋਭਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ: ਦਇਆ, ਮਮਤਾ, ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ "ਖੋਈ ਹੋਈ ਮਹਿਲਾ," ਮਮਤਾ ਨਾਲ "ਆਸਰੇ ਲਈ ਆਈ ਹੋਈ," ਦੁਖ ਨਾਲ "ਵਿਛੜੀ ਪਤਨੀ," ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ "ਪਿਆਰੀ" ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਖੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਅਤਿ ਦੁਰਗਮ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਲਾਏਕ ਹਨ, ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ—ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕਬੰਧ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਸ਼ੰਭਰ ਦੇ ਵਧ ਵਾਂਗ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਮਾਰੇ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੇਖੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ।