ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਾਗ਼ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਨ। ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਸੜ੍ਹਕੀਆਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੌਕਠੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਧੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਮਾਰਤ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਮੈਲੀ ਚਾਦਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਔਰਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮਨ ਮਾਰੀ ਹੋਈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਕਿਰਨ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਤੇ ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਤਲੇ, ਮੈਲੇ, ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਫੁੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਮਲੂਲ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੱਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਸ ਮਿਰਗੀ ਵਾਂਗ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੈਲੀ ਚੋਟੀ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੀ ਨਦੀ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਵਣ ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਸੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਉਹ ਔਰਤ ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ—ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੰਵਾਂ, ਗੋਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਤੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਹਲਕਾ ਕਾਲਾ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਖੜੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਲਈ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹ ਜਾਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਜੋ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਜੋ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਭਗਤੀ ਵਰਗੀ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਆਸ ਵਾਂਗ ਜੋ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਵਰਗੀ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਬੁੱਧੀ ਵਰਗੀ ਜੋ ਮੈਲ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਾਣ ਵਰਗੀ ਜੋ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਹਿਰਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀਆਂ, ਘੁਮਾਵਦਾਰ ਪਲਕਾਂ ਸਨ ਤੇ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਮੈਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਮਲੂਲ, ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਤਾਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਢੱਕ ਲੈਣ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਦਲੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਰੂਪ ਸੀ, ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ," ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਗਹਿਣੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ; ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਹੀ ਹਾਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵੇਖੇ। ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲ, ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ; ਜੋ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਉੱਤਲਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਲੇ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹੀ ਕਪੜਾ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਪੜਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੋਰ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਰਾਮ ਜੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: ਦਇਆ ਨਾਲ, ਦਿਲਾਸੇ ਨਾਲ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ "ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ" ਦਇਆ ਨਾਲ, "ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ" ਦਿਲਾਸੇ ਨਾਲ, "ਗੁਮ ਹੋਈ ਪਤਨੀ" ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਤੇ "ਪਿਆਰੀ" ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨਹੀਂ। ਇੰਝ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।