ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ਼ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਕਤਮਨ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਹਾਰ-ਮੰਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਪੀੜਿਆਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸੀੜੀਆਂ ਮੂੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਲਾਟਫ਼ਾਰਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਧਾਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ—ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ—ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਉਦਾਸ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮਧਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਚਮਕ ਠੰਡੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਉਹ ਇੱਕ ਪੀਲੇ, ਮੈਲੇ, ਸੁਤੰਤਰ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੋਈ ਗਹਣੇ ਨਹੀਂ, ਮੈਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੌਦਾ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤਪਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਦਾਸ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਖੀ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਿਰਗੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟਾ, ਕਾਲਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਨੇ ਬਾਦਲਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਰੇਖਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਿਆ—ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਣ ਮਿਲੇ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਔਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ: ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਭੰਵ, ਗੋਲ ਛਾਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ; ਕਾਲਾ ਗਲਾ, ਲਾਲ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੈਰ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਤੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ, ਤਪਸਵੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੀ, ਡਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਪਰ ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਦੁਖ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਉਲਝੀ ਹੋਈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ, ਆਸ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਗਈ। ਉਹ ਸਫਲਤਾ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਬੁਧੀ, ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੋ ਚੁਕੀ, ਯਸ਼, ਜੋ ਝੂਠੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਇधर-ਉਧਰ ਤਕਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲੀਆਂ, ਵਕਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹ ਭਰਦੀ। ਮੈਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ, ਉਦਾਸ, ਸਜਣ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਪਰ ਬਿਨਾ ਸਜਾਵਟ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਮਕ ਕਾਲੇ ਬਾਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਢੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਬਿਨਾ ਗਹਣਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਭਾਵਿਕ ਬੋਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਦੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ," ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਗਹਣੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ-ਬਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਬਣੇ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ, ਅਤੇ ਦੰਦ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ; ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਮੂੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗਹਣੇ। ਇਹ ਗਹਣੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ, ਇਹੀ ਹਨ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ। ਜੋ ਗਹਣੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ; ਜੋ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਹੀ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਕਪੜਾ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਢ ਵਾਲਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਣੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ, ਉਸ ਨੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ, ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਕਪੜਾ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਨਿਆ, ਹੋਰ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਚਮਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਦਯਾ, ਦਿਲਾਸਾ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ "ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਔਰਤ" ਦਯਾ ਨਾਲ, "ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ" ਦਿਲਾਸਾ ਨਾਲ, "ਵੰਞੀ ਪਤਨੀ" ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅਤੇ "ਪਿਆਰੀ" ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਉਸ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਸ 'ਤੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੀਤਾ: ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ।