ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਐਨੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਅਸਮਾਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਬੋਲੀਆਂ ਬਾਜ਼ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲ ਦੀ ਮੀਨਾਰ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੰਭਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਲ ਮੂंगे ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਖ਼ਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਧਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਸੁਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਪੜੇ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਉਦਾਸ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੀਜੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਕ ਪੀਲੇ, ਮੈਲੇ ਤੇ ਬਰੀਕ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੌਦਾ ਆਪਣੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਪੱਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੜਦੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ, ਉਹ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਨੀਲੀ ਚੋਟੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਦਲਾਂ ਉਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਦੀ ਦੀ ਲੀਕ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਭਾਗਣੀ, ਅਸਮਝੀ ਹੋਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹੀ ਸੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,” ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਹੀ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸੀ—ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਹਾਂ, ਸੁਡੌਲ ਛਾਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਹਦਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ; ਉਸ ਦਾ ਗਲ੍ਹਾ ਹਲਕਾ ਕਾਲਾ, ਹੋਠ ਲਾਲ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਕਾਮਦੇਵ ਲਈ ਰਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕੁੰਮਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਦੁਖ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਅੱਗ। ਉਹ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਆਸ, ਤੋੜੀ ਹੋਈ ਆਸਥਾ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸਫਲਤਾ, ਦੁਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ, ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਇੱਜ਼ਤ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮਿਰਗ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਚਹੁੰ-ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਲ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ, ਅਲੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਛਪਾ ਲੈਂ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਮੰਦੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਸ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹੀ ਹਾਰ, ਉਹੀ ਕੰਨ-ਫੂਲੇ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਵੀ ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਗਣ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸੇ ਸਨ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ; ਜੋ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਹੀ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਉਪਰਲਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੰਢ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹੀ ਕਪੜਾ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਪੜਾ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਵਿਛੜ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਰਾਮ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੈ—ਦਇਆ ਨਾਲ, ਦਯਾ ਨਾਲ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦਇਆ ਕਰਕੇ “ਵਿਛੜੀ ਨਾਰੀ,” ਦਯਾ ਕਰਕੇ “ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੋਈ,” ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ “ਵਿਛੜੀ ਪਤਨੀ,” ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ “ਪਿਆਰੀ” ਆਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਨਾਰੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਰੀ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।