ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ, ਸੋਫੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਰਗੀ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ, ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮਤਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਚਮਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪੁੰਨਾਗ, ਸਪਤਪਰਣ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਉਦਾਲਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸਨ। ਕਈ ਦਰੱਖਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਦਨ ਜਾਂ ਚੈਤ੍ਰਰਥ ਬਾਗ। ਇਹ ਬਾਗ ਬੜਾ ਅਸਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਮਧੁਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਹ ਬਾਗ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਸੁੰਦਰ ਮਹਲ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖੰਭਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਤੇ ਇੰਨੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਧਿਆ ਦੇਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਗੰਦੇ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਮਨ ਮਾੜਾ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹਾਏ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਕਿਰਨ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਚਮਕ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਰਾਗ। ਪੀਲੀ, ਗੰਦੀ, ਸੁਤਲੀ ਚਾਦਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲ ਦੇ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ, ਮਨ ਮਾੜਾ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਲਟ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਵਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਓਹੀ ਲਕੜੀ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ, ਤੇ ਗੋਲ ਮੋਟੇ ਉਰ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਕਾਲਾ ਗਲਾ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੜੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਨਵੀਂ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਡਰਦੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਰਾਗ। ਉਹ ਯਾਦ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜੋ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਲਕੜੀ ਵਰਗੀ, ਜੋ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਭਰੋਸਾ, ਜੋ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਆਸ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਲੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਇਜ਼ਤ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਹਿਰਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵਕਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ, ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹਾਏ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਲ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਮਨ ਮਾੜਾ, ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਯੋਗ ਪਰ ਬਿਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੋਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਪਰ ਅਰਥ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ—ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ," ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਗਹਿਣੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਕੁੰਡਲ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣਕਿਆਂ ਤੇ ਲਾਲ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸਨ; ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਇਹੀ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਗਹਿਣੇ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।