ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਵਾਨ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਕੋਠੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਕਵਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਤੇ ਸੋਫੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਹੁ ਮੰਜ਼ਲਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਥਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਦਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਚੰਨ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ; ਪੁੰਨਾਗ, ਸਪਤਪਰਣ, ਚੰਪਕ ਤੇ ਉਦਾਲਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲਉ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਦਨ ਤੇ ਚੈਤ੍ਰਰਥ ਬਾਗ਼ ਹੋਣ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਅਸਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਲੀ ਮੀਂਹ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਉੱਚਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮੂੰਗੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੰਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਧਿਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮੈਲੀ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਪਟੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਮਨ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾ। ਉਹ ਇਕ ਪੀਲੀ, ਮੈਲੀ, ਪਤਲੀ ਚਾਦਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ; ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਬਿਨਾ ਕਵਲ ਦੀ ਬੇਰੰਗ ਟਾਹਣੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਗਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਕਾਲੀ ਚੁੱਟੀ ਲਟ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਦੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ—ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ—ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,” ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਸਨ: ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿਸਦੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਔਰਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ: ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ, ਗੋਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ ਰਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ; ਗਲ੍ਹ ਕਾਲਾ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਨ ਵਾਲੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਵਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਉਨੀ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਲਈ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤਪਸਵਿਨੀ ਹੋਵੇ, ਡਰਦੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾ। ਉਹ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਵਿਖੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ, ਆਸਥਾ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟੀ, ਉਮੀਦ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਵੇ, ਬੁੱਧੀ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਯਸ਼ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਬੀ ਹੋਈ, ਨਾਜੁਕ, ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਇधर-ਉਧਰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਵੱਕਰੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਮਨ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਯੋਗ ਪਰ ਬਿਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ—ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ—ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ, “ਇਹ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ,” ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ। ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਵਿਦੇਹੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸੋਹਣੇ, ਚੰਗੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ; ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਮਣਕਾਂ ਤੇ ਮੂੰਗੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣੇ ਸਨ। ਇਹ ਗਹਿਣੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਹਿਨਣ ਕਰਕੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਸੋਹਣੇ ਸਨ; ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹੀ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।