ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਸ ਜਾਗੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਨਕੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਹੀਨ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਹੀ, ਉਹ ਦਿਵਯਾ ਸਤ੍ਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ, ਜ਼ਰੂਰ ਇਥੇ ਆਵੇਗੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਜਾਨਕੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਘੁੰਘਰਾਲਾ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਂਝ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਅਸ਼ੋਕ ਵਨ ਉਸ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਦਿਵਯਾ ਸਤ੍ਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਹਾਨ ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਮੈਥਲੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਿਵਯ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਭਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਅਟਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਮਲਿਨੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਵਿਛੋਣੇ, ਅਤੇ ਬਹੁ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰ ਸਨ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਥਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਡਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਉੱਡਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਨਾਲ ਡਾਲੀਆਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਪੁੰਨਾਗ, ਸਪਤਪਰਨ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਉੱਡਾਲਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਕਈ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਚੈਤਰਰਥ ਬਾਗ। ਉਹ ਥਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਤਨ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਮਧੁ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਬਾਗ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਕਈ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਿਨਾਰ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਥੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਕੈਲਾਸਾ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ। ਲਾਲ ਮਣਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਸੁੱਚੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੌਬਾਰਾ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਮੈਲਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਮਨ ਮਰਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਦੀ; ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾ। ਇਕ ਪੀਲਾ, ਮੈਲਾ, ਕੋਮਲ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਮਲ ਦੀ ਬੇਲ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਨ ਮਰਿਆ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਇਕ ਕਾਲੀ ਚੋਟੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲੀ ਰਾਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਦੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ—ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹੀ ਸੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਓਹੋ ਹੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਤ੍ਰੀ ਲੱਗਦੀ—ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ, ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੀ ਛਾਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ; ਕਾਲੀ ਗਰਦਨ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਾਲ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਓਨੀ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ, ਉਹ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਉਹ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ; ਭਗਤੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਆਸਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ।