ਹਨੁਮਾਨ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕਲੌਤੀ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ (ਸ਼ੰਖ) ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਪਹਾੜੀ ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਮਕ ਵਿਚ ਮੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਿਲਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਚੰਭਾ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਫੁਰਤੀਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕੋਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਪੀੜ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੀ ਹੋਵੇ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਬਕੁਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਜਾਇਆ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜਾਨਕੀ ਇੱਥੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਜਾਨਕੀ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗੀ। ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਣੀ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੁਖੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਵਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯਾ ਨਾਰੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗੀ। ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋ ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਇਸ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਉਸ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯਾ ਨਾਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਇਸ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਘਣੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਪੰਦਰਾਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਉਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਅਤੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਪਲੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੇ, ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉੱਡਣ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਗੁਲਾਬਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਗ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੋਏ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਇਲਾਕਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਪੁੰਨਾਗ, ਸਪਤਪਰਣ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਉੱਡਾਲਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਸਨ; ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਗੂੜ੍ਹੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਚੈਤ੍ਰਰਥ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਅਸਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਾਗ, ਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਕਈ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ, ਉਥੇ ਵਿਆਪਕ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਰਾਮ-ਗ੍ਰਹਿ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ, ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਢ਼ੀਆਂ ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੌਂਧਿਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉੱਚਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਜਾਨਕੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਮੈਲੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਹ ਭਰਦੀ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਪੱਖੀ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਧੂੰਏਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਕ ਪੀਲੇ, ਮੈਲੇ, ਸੁਤਲ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ, ਬਿਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ, ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਕਮਲ ਬੇਲ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਦਾਸ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਇਕੱਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਗੁੰਮ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹੋਈ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਰਣੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ।