ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਭੇਦਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਥੀ ਮਹਾਪਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਚਕਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਭੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੋਮਨਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦਾ ਭੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਖੋਦਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਹਾਥੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰੂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਘੋੜਾ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਞ ਦਾ ਘੋੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਞ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਹਲ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਲੈ ਕੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, "ਰੁੱਕੋ! ਰੁੱਕੋ! ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਘੋੜਾ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ!" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈਂ! ਅਸੀਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ ਹਾਂ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਮਹਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਗੁੰਜ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਪਾਰ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਕਪਿਲ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਬਹਾਦੁਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਘੋੜਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ। ਯਜਞ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।" ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਸੱਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੇ ਘੋੜਾ ਚੋਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਅਸਮੰਜ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਹਾਥੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਕ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਫਿਰ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭਸਮ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ, ਉਹ ਯਜਞ ਦਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਜਲ ਲੱਭਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਪਰਣ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਮਾਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਵੈਨਤੇਯਾ (ਗਰੁੜ) ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਮੌਤ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਕਰ। ਜਦ ਪਿਆਰੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਸਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸੁਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।" "ਹੁਣ ਤੂੰ ਘੋੜਾ ਲੈ, ਯਜਞ ਪੂਰਾ ਕਰ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।" ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਞ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਸਮ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।