ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਜਨਕ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਚਾਹੇ ਸੀਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਕਟ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਜੇ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਫੇਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਵਾਂਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਇਆ? ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਸੁਗਰੀਵ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖਿਸਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ?" ਫੇਰ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਵਾਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ', ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸੇ ਕਰੜੇ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਣ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੀਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।" "ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ—ਵੀ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਇਸ 'ਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਆਭਾਰੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਰੂਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਪਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" "ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀਟਣਗੇ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵਾਨਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ।" "ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ।" "ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।" "ਕੁਝ ਜ਼ਹਿਰ, ਕੁਝ ਫਾਂਸੀ, ਕੁਝ ਅੱਗ, ਕੁਝ ਉਪਵਾਸ, ਕੁਝ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਹੋਏਗਾ, ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਖਿਸਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਭਾਈ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ, ਆਸ ਲਾ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।" "ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੱਫਾਦਾਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਅਰਣੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਂਵੇ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਖਾ ਜਾਣ।" "ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ: ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਚੰਗੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁਆਚੀ ਰਹੇਗੀ।" "ਮੈਂ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਿਯਮਤ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਗਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਨਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਭਾਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।" "ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਦਸ ਸੀਸਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।'" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਉੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਨਰ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੋਜਾਂਗਾ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਇੱਥੇ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਹਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਵਾਨਰ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।" "ਤੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਵਣ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।