ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਸੀਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਕਦੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕ ਕੁਲ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਵੇ, ਪੰਜਰ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਨਿੱਕੀ ਮੈਨਾ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਪਤਨੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਖਬਰ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪ। ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਮਹਾਂ ਸੰਕਟ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਜੇ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਵਾਨਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂਂ ਲੌਟ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣਾ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਆਉਣਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ', ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਐਵੇਂ ਕਰੜੇ, ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕਈ—ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੂਮਾ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਤਾਰਾ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਤਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਅੰਗਦ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਹੱਥੀਂ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਮਾਰਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਪਿਆਰ, ਇੱਜਤ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਸਮਤਲ ਜਮੀਨ ਤੋਂ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ। ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਫਾਹਾ ਲਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਕੋਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇਗਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਰੋਣਾ-ਪੀਟਣਾ, ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਥੋਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਦੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ, ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਵਾਨਰ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੈਂ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਫਲ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਰਚ ਕੇ, ਅਰਣੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਖਾ ਲੈਣ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਜੇ ਜਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਚੰਗੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਯਸ਼ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ, ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ, ਤਾਂ ਅੰਗਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਨਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਹਨ, ਪਰ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਭਾਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਚਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਇਸ ਦਸ-ਮੁਖੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਸੀਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕੈਦ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਕੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, "ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੋਜਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਇਥੇ ਹੀ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਹਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਵਾਨਰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।