ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿੰਝ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ, ਵੈਦੇਹੀ, 'ਹੇ ਰਾਮਾ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!' ਆਦਿ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕੈਦ ਹੋਈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਨਾ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੈਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੁਬਿਧਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਗਲਤ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ। ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਵਾਪਸ ਵਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਇਆ? ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਸਾਰੇ ਵਾਂਦਰ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਆਖਾਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ', ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸੇ ਦੁਖਦਾਈ, ਕਠੋਰ, ਚੋਭ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ—ਵੀ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਰੂਮਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਦੁਖੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਲੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗੀ। ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅੰਗਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਜੋ ਵਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਵਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਜਮੀਨ ਜਾਂ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ। ਵਾਂਦਰ ਜ਼ਹਿਰ ਲੈਣਗੇ, ਫਾਹਾ ਲੈਣਗੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਣਗੇ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣਗੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੈਥਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਂਦਰ ਵੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖਾ ਲਿਆਂਗਾ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਫ਼ਰ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਰਚ ਕੇ, ਅਰਣੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਂਵੇਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਤਾੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਅੱਤ ਉੱਤਮ ਜੜਾਂ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਮੈਂ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਿਯਮ ਵਾਲਾ, ਜੜਾਂ-ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਂਦਰ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾਈਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਉਣਾ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਹੌਂਸਲਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਰਾਵਣ, ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਸੀਤਾ ਲੈ ਵੀ ਲਈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।' ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਕੇ, ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖੋਜਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਜੇ, ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਸਾਰੇ ਵਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।