ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ—ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਵਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਠਿਕਾਣਿਆਂ—ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਆਇਆ—ਸੰਪਾਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਹੀ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਆਈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ? ਸ਼ਾਇਦ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰਸਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਡਰ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਾਇਦ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ? ਜਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪ ਬੁਰੀਆਂ ਤੇ ਦੁਰਾਸਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਸ਼ਾਇਦ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ, "ਹੈ ਰਾਮ! ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੈ ਅਯੋਧਿਆ!" ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕੈਦ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਵਾਪਸ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਬਾਕੀ ਬੰਦਰ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ—ਉਹ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ," ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸੇ ਕਰੜੇ, ਦੁਖਦਾਈ, ਚੋਭ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਣਗੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੀਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਭਰਾ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ—ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੁਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਆਸਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਆਫਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੰਗਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੱਟਣਗੇ। ਜੋ ਬੰਦਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਇਨਾਮ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਨਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਗੇ। ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਫਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ। ਬੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰ, ਫਾਹਾ, ਅੱਗ, ਉਪਵਾਸ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮੁਕਾ ਲੈਣਗੇ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੋਵੇਗਾ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਗਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ (ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ) ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਬੰਦਰ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੈਂ ਜੜ੍ਹਾਂ-ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਵ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਿਸੇ ਉਤਮ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਥੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਚਿਤਾ ਰਚ ਕੇ, ਅਰਣੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਂਵੇਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਖਾ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤਾੜੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੇ ਮੈਂ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉੱਤਮ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਖੁਸ਼-ਕਿਸਮਤ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜੀ ਰਹੇਗੀ।