ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬੜੀ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੋਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਝੱਟੀ ਪਾਈ, ਪਰ ਜਿਤਥੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੱਕਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੈਦੇਹੀ, ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ।” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਪੋਖਰ, ਦਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ, ਚੋਈਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ—ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸੰਪਾਤੀ, ਜੋ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਹੁਣ ਜੀਵਤ ਨਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ?” ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣਗੇ। ਜਾਂ ਜਦ ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਨੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਹਲਚਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਇਹ ਨੀਚ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਦੁਸਟ ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਆਪ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਗਦੀ ਹੈ, “ਸ਼ਾਇਦ, 'ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!' ਆਖਦਿਆਂ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਜਾਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿੱਕੀ ਮੈਨਾ ਪੰਜਰ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਜੇਕਰ ਜਾਨਕੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਗਲਤ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਵਾਪਸ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਸੁਗਰੀਵ ਕੀ ਕਹੇਗਾ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬੰਦਰ, ਜਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸਕਿੰਧਾ ਪੁੱਜ ਕੇ ਦੱਸਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਖਤ ਬੋਲਾਂ, 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ,' ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸੇ ਕਰੜੇ, ਕਰੂੜ, ਚੋਭੇਲੇ, ਦੁਖਦਾਇਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵਫਾਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਜਦ ਭਰਤ ਸੁਣੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ; ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕੇਈ—ਵੀ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਰੁਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਪੀੜਤ, ਵਿਹਲ, ਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋਈ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦਾ ਸੁਖ ਲੈਣਗੇ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ, ਤੇ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਝਾਲ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਵਾਨਰ ਜ਼ਹਿਰ, ਫਾਹਾ, ਅੱਗ, ਉਪਵਾਸ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਹੋਵੇਗਾ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਕਿਸਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਭਾਈ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਮੀਦ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।” ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਕੁਝ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਊਂਗਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਵੱਸ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਕਿਸੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ, ਜਿਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਚੀੜ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਾਂ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾਂਗਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਕਾਂਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਖਾ ਲੈਣ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਤਾ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ, ਸੰਦੇਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।