ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਕਾਂਦੀ ਲਾਡਲੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵਾਯੂਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮਾ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਦਮ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਹਿਰੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਚਾਲਕ ਸਨ, ਮਹਲ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਏ, "ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਹਰ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਸਰੋਵਰ, ਤਾਲਾਬ, ਨਦੀਆਂ, ਝਰਨੇ, ਜੰਗਲ, ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ—ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਛਾਣ ਲਈ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਮਪਾਤੀ, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਆਈ, "ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਕੀ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ? ਜਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ? ਜਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬ ਕੇ, ਕੀ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ? ਜਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਲੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ? "ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਅਤਿ ਨੀਚ ਹੈ, ਸਤੀਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਧਰਮਣੀ ਸਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ? ਜਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਵਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਜਾਂ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ 'ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!' ਆਖਦੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ? "ਜਾਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉੱਚਕਣ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ, ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ? ਜਨਕ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? "ਜੇਕਰ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਗਲਤ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਜਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ,' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਜੀ ਇੰਝ ਦੁੱਖਦਾਇਕ, ਕਠੋਰ, ਚੋਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੋਭਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਕੈਕਈ—ਵੀ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" "ਸਗਰੀਵ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਉਪਕਾਰ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਰੁਮਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਦਾਸ, ਦੁਖੀ, ਤੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਤਾਰਾ, ਜੋ ਵਲੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੀ।" "ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਗਰੀਵ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੰਗਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਟਣਗੇ।" "ਜੋ ਵਾਨਰ, ਮਹਾਨ ਸਗਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਉਪਹਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਚਿਰ ਪਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ। ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।" "ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ, ਮੈਦਾਨੀ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਛਾ ਗਿਆ।