ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਵਾਤਸੁਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਵਕੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇਆਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਕ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਹੀ ਬਾਹੁਬਲੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਆ ਗਈ। ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ। ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਸਰਗ ਵਿਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਯੋਧਾ ਹਨ, ਮਹਲ ਤੋਂ ਛੱਲਾਂਗ ਮਾਰਦੇ rampart ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਖੰਗਾਲ ਲਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।" "ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬ, ਨਦੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ—ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਥੇ, ਸੰਪਾਤੀ, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ? ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ?" "ਰਾਵਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਯਕੀਨਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਨੀਚ ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਖੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਰ ਮਨ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਟ, ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਖੁਦ ਬੁਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਮਾਸੂਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਸ਼ਾਇਦ, 'ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!' ਆਦਿ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਨਾ।" "ਜਨਕ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਮਲ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਚਾਹੇ ਉਹ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਸੰਕਟ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂ, ਬਿਨਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਕੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ? ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੀ ਕਹੇਗਾ, ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ, ਜਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ 'ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ', ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੇਗਾ।" "ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰੜੇ, ਨਿਰਦਈ, ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।" "ਜਦੋਂ ਭਰਤਾ ਸੁਣੇਗਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਦੇਖੇਗਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।" "ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ—ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਕੈਕੇਈ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਕਦਰਦਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇਗਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੇਗਾ।" "ਰੂਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਦੁਖੀ, ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਤਾਰਾ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਜਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।" "ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਗੁਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਅੰਗਦ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠੇਗਾ।" "ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗੇ।" "ਜੋ ਵਾਨਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠਣਗੇ।" "ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਣਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਛਾ ਗਿਆ।