ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਭ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਵੀ ਮੁੜ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਧੀਆ ਸ਼ਰਾਬ ਘਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਕਮਰੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਵਣੇ ਖੇਡ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੁੜ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਉਤਰੇ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਚੱਲਦੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਛਲਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਦੇ ਹਨ—ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਚੌਥਾਈ ਹੱਥ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਨਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਰਸਤੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਵਿਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਾਗਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਵਾਯੂਪੁਤਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ। ਵਾਯੂਪੁਤਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਸर्ग ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੁਰਤੀਲੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨੂਮਾਨ ਮਹਲ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜੇ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।’’ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਬ, ਨਦੀਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਦਲਦਲੀ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ—ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਿ ਕਿਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਮਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ? ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਸਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ? ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਬਲਾਤਕਾਰਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਦੱਬ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਈ ਹੋਵੇ?’’ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸ਼ਾਇਦ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹਲਚਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਇਹ ਅਧਮ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਜੀ ਵਰਗੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।’’ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਵੈਦੇਹੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ, ਕਈ ਵਾਰ ‘ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!’ ਚੀਕ ਚੀਕ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੈਦ ਹੈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਕਲੋਟੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਨਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ, ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਗਲਤ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਵਿਡੰਬਨਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਕੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸੁਗਰੀਵ, ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ, ਜਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਐਸੇ ਕਠੋਰ, ਨਿਰਦਈ, ਚੋਭ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਭਾਈ ਦੀ ਭਗਤਿ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਦੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੀ ਲਕੀਰ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ—ਇਹ ਸਭ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।