ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਾਇਨ-ਹਾਊਸ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਕਮਰੇ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ-ਜਾ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵੱਡਾ ਬਾਂਦਰ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।" ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਰਾਵਣ—ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ—ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੀਕ ਰਾਹ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਭਿਆਨਕ, ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ, ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ—ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਨਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕਿਆ, ਨਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਚੁਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਨੀਕ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ। "ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? 'ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੱਸ ਕਿ ਕੀ ਕੀਤਾ?' ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ? ਨਿਸਚਿਤ, ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।" "ਜਾਮਬਵਾਨ ਤੇ ਅੰਗਦ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ?" "ਪਰ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਜੜ ਹੈ; ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਮਿਹਨਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਫਲਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਾਨਸ਼ਾਲਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਕਮਰੇ, ਤੇ ਰਮਣੀਯ ਖੇਡ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜ ਕਰਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਉੱਡਦਾ, ਉਤਰਦਾ, ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ। ਕਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਕਦੇ ਪਟ ਖਿਸਕਾਉਂਦਾ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੀ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ 'ਚ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਰਸਤੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ, ਮੰਦਰ, ਕੂਏਂ, ਤੇ ਕਮਲ-ਪੋਖਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖੇ—ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ—ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅੌਰਤਾਂ, ਇਲਾਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ, ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਚਿਹਰੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਚਾਹੀਤੀ ਧੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੂ-ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਨੂਮਾਨ, ਉਹ ਨੀਕ ਅੌਰਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਂਦਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਵਾਯੂ-ਪੁੱਤਰ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੇਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਮਹਲ ਤੋਂ rampart 'ਤੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਹਾਇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਕਿਹਾ: "ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ; ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।" "ਝੀਲਾਂ, ਪੋਖਰ, ਤਾਲਾਬ, ਦਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ, ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ, ਜੰਗਲ, ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ—ਸਭ ਧਰਤੀ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ, ਸੰਪਾਤੀ—ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ, ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ?" "ਸ਼ਾਇਦ, ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਠਾ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ?" "ਜਾਂ ਜਦ ਉਹ ਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਡਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ?" "ਰਾਵਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਦਬ ਕੇ, ਉਹ ਨੀਕ, ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਅੌਰਤ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ?" "ਨਿਸਚਿਤ, ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ?" "ਜਾਂ, ਇਹ ਨੀਚ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?" "ਜਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਰੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਪਾਪ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?" "ਵੈਦੇਹੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ, 'ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ!' ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੂਕਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ?" "ਜਾਂ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਬੰਦ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਨਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹिम्मਤ ਨਾ ਹਾਰੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ।