ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਥੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਮਹਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਹਨੂਮਾਨ, ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਲਤਾ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਚਿੱਤਰਿਤ ਕਮਰਿਆਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਵੱਡਾ ਵਾਨਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ: ਜਨਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਰੂਰ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਤਮਾਰਗ 'ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕੁਦਰਤੀ, ਵਿਘੜੀਆਂ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਰੂਰ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਨੂਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਗੜਾ ਤੇ ਕਠੋਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਏਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ। ਹਨੂਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? "ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ?" ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗਾ? ਜਰੂਰ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭਿਆ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ 'ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਾਮਬਵਾਨ, ਅੰਗਦ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵਾਨਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ? ਹਨੂਮਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: "ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲੱਭਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ।" ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਚਿੱਤਰਿਤ ਕਮਰੇ, ਤੇ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਖੇਡ-ਘਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਆੰਗਣ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੁੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਕਰਨ-ਘਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ—ਉਡਦਾ, ਟਿਕਦਾ, ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਪਟ ਖਿਸਕਾਉਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ, ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਵਾਨਰ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆੰਗਣ, ਰਸਤੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ, ਮੰਦਰ, ਕੂਆਂ ਤੇ ਕਮਲ-ਪੁਖਰੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਵਿਘੜੀਆਂ, ਕਦਰੂ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਸੁੰਦਰ ਸਤਰੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਚਾਹੀਤੀ ਧੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀ ਬਾਹ ਵਾਲਾ ਹਨੂਮਾਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਤਰੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਹਨਤਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਕੰਡ ਦੇ ਤੇਰਵਾਂ ਸਰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਯੋਧਾ, ਮਹਲ ਤੋਂ rampart ਉੱਤੇ ਕੂਦ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਵਾਨਰ ਇਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ: "ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ; ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਧਾਰਾਵਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ—ਸਭ ਥਾਂ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ, ਸੰਪਾਤੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਜਰ ਨਹੀਂ ਆਈ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?" ਹਨੂਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: "ਕੀ ਸੀਤਾ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜੀ ਗਈ, ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਸ਼ਾਇਦ, ਜਦ ਰਾਖਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਪੂਰਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਰਾਵਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸਤਰੀ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਜਰੂਰ, ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹਾ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੰਗਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਜਾਂ, ਇਹ ਨੀਚ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਂ, ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੂਮਾਨ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਤਰੀਆਂ, ਰਾਖਸਣੀਆਂ, ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਭ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਧੀਰਜ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।