ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਰੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟਿਕੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ, ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾੜੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਹੋਣ, ਓਥੇ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਨੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਉੱਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਹਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਦਿਰਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦਵਾਦਸ਼ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ, ਚਿੱਤਰਿਤ ਕਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਪਰ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਨੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਥਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਡਟੀ ਰਹੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਡਰ ਕਰ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਕਾਰ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਲ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਧਰਮਵਤੀ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਗਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? "ਹੇ ਵੀਰ! ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਕਿ ਕੀ ਕੀਤਾ?" ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਾਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਤਕ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਬਵਾਨ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਵਾਨਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਵਾਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਧੀਰਜ ਹੀ ਸੁਖ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਤਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਉਪਰਾਲਾ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਮਦਿਰਾ-ਗ੍ਰਿਹ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਗ੍ਰਿਹ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਘਰ ਵੇਖੇ, ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਤਰਦੇ, ਕਦੇ ਖੜ੍ਹੇ, ਕਦੇ ਚੱਲਦੇ, ਕਦੇ ਠਹਿਰਦੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਪੱਟੀਆਂ ਹਟਾਈਆਂ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਡਿੱਗਦੇ, ਕਦੇ ਉੱਡਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਲੀ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣ, ਰਸਤੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੀਆਂ, ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਾਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਹਣੇ ਨਿਤੰਭਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਾਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫਿਰ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਮਹਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਰਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਨੁਮਾਨ ਮਹਲ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।