ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜੋ ਅਜੇ ਚੱਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧ-ਚੁੱਕੀਆਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਿਆਲੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੱਟਿਆਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਜਿਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖੱਟਿਆਂ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਮਸਤਿ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਾਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਮਿੱਠੇ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਭਰੇ ਪਿਆਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ, ਇਤਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਨਸੈਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਕਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਗੋਰੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਕਾਲੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਨੀਂਦ ਤੇ ਮੌਜ ਮਸਤਿ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਐਸੇ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖੀ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖੀ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਪਰਾਏ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਹੈ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਪਰਾਏ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਉਸ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਲਈ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹੋਰ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਥੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਉਥੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ, ਬਾਰਵਾਂ ਸੱਰਗ ਸੁਣੋ। ਹਨੁਮਾਨ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਤਦ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਸੋਚਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।" "ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜੀ ਸੀ।" ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਅੰਗ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਡਰ ਕਰ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਹੁਣ, ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਨਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਧਰਮਵਤੀ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਮੇਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? 'ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ।' ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।" "ਜਾਂਬਵਾਨ, ਅੰਗਦ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ?" "ਧੀਰਜ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਸੁੰਦਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਰੇ, ਤੇ ਮੋਹਕ ਖੇਡ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਨਿਆਂ, ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਕਦੇ ਉੱਡ ਕੇ, ਕਦੇ ਚਲ ਕੇ, ਕਦੇ ਠਹਿਰ ਕੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ, ਕਦੇ ਪੱਟੇ ਹਟਾਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਡਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਜਿਤਨੀ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਨਿਆਂ, ਰਸਤੇ, ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਕੂਆਂ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੋਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੀਆਂ, ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਜਾਨਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।