ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਵਾਤਸੁਤ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਅਜੇਯ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਵਣ, ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਵੇਖੇ ਜੋ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਝਲਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਾਤਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਲੰਗੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਬੇਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਹੋਰ ਖੇਡ-ਘਰ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਕਲ ਘਰ, ਪ੍ਰੇਮ-ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਹਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਇਕ ਉੱਚਾ ਮਹਿਲ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਲ ਚੌਕੀਆਂ, ਲਾਜਵਾਬ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਘਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਮਹਿਲ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਿਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਖੱਟ, ਮੰਜੇ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਰਤਨ ਵੇਖੇ। ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲ-ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ, ਕੰਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਰੀਲੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਵੱਡੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਈ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਸੌਂਹੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆੰਗਣ ਸੁਚੱਜੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਨੈਣ-ਮਨੋਹਰ, ਬੇਰਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲ ਵੇਖੇ—ਸ਼ੰਖਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਲ-ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਾਂਦਨੀ ਹਾਲ ਵੀ। ਉਹ ਘਰ, ਜੋ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੈਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚਾ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਮਹਿਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੂਟ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਤੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹਲ ਸੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਿੱਟੇ ਮਹਲ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਬ, ਫਿਰ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਕੇਸਰ, ਅਚੰਭੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਸੀ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਸ਼ਪਾਭਵਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ, ਵਾਤਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਥੇ ਬੇਰਿਲ ਦੇ ਬਣੇ ਪੰਛੀ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਚੰਭੇ ਦੇ ਸੱਪ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਉੱਚੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਨਮੀ ਨਾਲ ਝੁਕਦੇ ਜਾਪਦੇ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਉੱਥੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾ ਵਰਗਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਜਾਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਪਿੱਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵਾਤਸੁਤ, ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਿਤ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਲਤੇ ਦੁੱਖੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵਿਅਪਕ, ਅਦਭੁਤ ਮਹਲ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਲੀਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਹਰ ਕੰਮ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਤਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਦਵਿਤੀਯ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਰ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਲ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਵਾਸ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਨੀਂਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਦ ਚੰਦਰੀਮਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਛਸ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ, ਵੱਡੇ ਭੋਜਨਹਾਰੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ, ਵੱਡੀਆਂ, ਲਹਿਰਦਾਰ ਤੇ ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ, ਵੇਖੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧੀ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨ ਸੀ, ਕਈ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਹਨੁਮਾਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵਿਭੂਤੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਹੀ ਰਹੇ।