ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਲੰਕਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਲ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਉਥੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ।” ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੇ, ਮਹਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ। ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਮਹਾਪਰਸ਼ਵ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕੂੰਭਕਰਨ ਦੇ ਘਰ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਹੋਦਰ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੁਕ, ਤੇਜ਼-ਚਾਲ ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਛਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਹ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੇ ਮਹਲ, ਜੰਬੁਮਾਲੀ, ਸੁਮਾਲੀ, ਰਸ਼ਮਿਕੇਤੁ, ਸੂਰ੍ਯਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਵਜ੍ਰਕਾਇਆ, ਧੂਮਰਾਖ੍ਯ, ਸੰਪਾਤੀ, ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਰੂਪ, ਭੀਮ, ਘਨਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਏ। ਉਹ ਸੁਕਨਾਭ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ਠ, ਕਪਟ, ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਰਨ, ਦੰਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਲੋਮਸ਼ ਰਾਛਸ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਯੁੱਧੋਨਮੱਤ, ਮੱਤ, ਧ੍ਵਜਗ੍ਰੀਵ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ, ਵਿਜਿਹ੍ਵ ਅਤੇ ਹਸ੍ਤਿਮੁਖ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕਰਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਾਖ੍ਯ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਲ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਉਥੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਛਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ—ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਤੋਮਰਾਂ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਛਸ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਹਾਥੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਏਰਾਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਟੀਆਂ, ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਾਸਣ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਮਹਲ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਮਹਲ ਵਿਚ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਕੰਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਡੋਲ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਰ ਮੇਲ ਹੁੰਦੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਸੌਂਹਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਅੰਗਣ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਜਾਲੀਦਾਰ ਬੇਰਿਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਹਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਖਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਧਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹਾਲ, ਅਤੇ ਚੰਦਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹਾਲ, ਜੋ ਮਹਲ-ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਹ ਘਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ, ਤੇ ਸਭਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਘਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਣੇ ਜਾਪਦੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਕ ਉੱਚਾ ਮਹਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲਾਭਾਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਮਹਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼, ਚਮਕਦਾਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਲ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਾਈ ਹੋਈ। ਧਰਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਛਪਰੇ ਨਾਲ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਛਪਰੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਏ। ਇਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।