ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬੰਦਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਮੋਹਕਤਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਵੱਖੀਆਂ ਤੇ ਮੋਹਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਗਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ। ਪਰ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਉਥੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸੀਆਂ। ਸੀਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ, ਨਿੱਘੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਪਤਲੀ, ਸਤਿਕਾਰੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਚਾਹਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਉੱਚੀ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਵੱਖੀਆਂ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਲੀ ਗਲ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਨੀਲੀ ਗਲ ਵਾਲੀ ਚਿੜੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਮਲ੍ਹੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਲਕੀਰ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪਈ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਕਰੀ ਹੋਈ ਬੱਦਲ ਦੀ ਲਕੀਰ। ਜਦ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਵਚਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਰਾਮ ਮਗਰੋਂ ਫੇਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਣੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਬੂਹੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ ਤੇ ਨਿਰਭਉ ਜੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀ, ਅਜੇਤ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚਾਲਕ ਇਕੱਠੇ ਸਨ। ਮਹਿਲ ਅਨੇਕ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਅਨੇਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਥੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਿਲ ਖੁਸ਼, ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਮ ਚੰਦਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ, ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲ। ਉਥੇ ਨਗਾੜਿਆਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਡੂੰਘਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚਮਕਦਾ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ।" ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਉਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ, ਸਾਰੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਘਰ, ਫਿਰ ਮਹਾਪਰਸ਼ਵਾ ਦੇ ਘਰ, ਫਿਰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਘਰ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹੋਦਰ, ਵੀਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਵਿਦਿਉੱਜਿਹ੍ਵ, ਵਿਦਿਉਨਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਜਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਸ਼ੁਕ, ਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਘਰ, ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਦੇ ਮਹਿਲ, ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਤੇ ਸੁਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ, ਰਸ਼ਮਿਕੇਤੁ, ਸੂਰ੍ਯਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਵਜਰਕਾਇਆ, ਧੂਮਰਾਖ੍ਸ਼, ਸੰਪਾਤੀ, ਵਿਦਿਉਦ੍ਰੂਪ, ਭੀਮ, ਘਨ, ਵਿਘਨ, ਸ਼ੁਕਨਾਭਾ, ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ਠ, ਕਪਟ, ਹ੍ਰਸਵਕਰਨ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਲੋਮਸ਼, ਯੁੱਧੋਨਮਤਤਾ, ਮੱਤਾ, ਧ੍ਵਜਗ੍ਰੀਵ ਘੋੜੀ-ਸਵਾਰ, ਵਿਦਿਉੱਜਿਹ੍ਵ, ਵਿਜਿਹ੍ਵ, ਹਸਤਿਮੁਖ, ਕਰਾਲਾ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਾਖ੍ਸ਼ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹਨਾਂ ਸੋਹਣੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਰੌਣਕ ਦੇਖੀ। ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਬੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹਨੂਮਾਨ, ਉਥੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕੋਈ ਭਾਲੇ, ਗਦਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤੋਮਰ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ, ਸੋਹਣੇ, ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਮੜਦੇ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ, ਹਰ ਮਹਿਲ, ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਾਂਮਹਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਥੇ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।