ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਨੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਯਜਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ?” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਮ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲਗੇ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ—ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਗਰ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਸੁਰ, ਪਰਸਿੱਧ ਹਿਮਵਤ, ਸਗਰ ਦੇ ਯਜਨ ਦਾ ਸਾਖੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਊਂਟ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਯਜਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਥਾਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਸਗਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਜਨ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਯਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਤਾ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੁਰੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਤਦ ਸਭ ਪੁਜਾਰੀ ਸਮੂਹ ਯਜਨ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਯਜਨ ਦਾ ਘੋੜਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਚੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਤੇ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਨ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਰਹੇ।” ਇਹ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ।” “ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਵਧੀਆ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਜਾਓ, ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ।” “ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ।” “ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਉਥੇ ਤਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦੋ, ਤੇ ਚੋਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਤੇ।” “ਮੈਂ, ਯਜਨ ਲਈ ਸੰਕਲਪਿਤ, ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ ਜਦ ਤਕ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ।” ਸਾਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਖੁਸ਼, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਘੋੜਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸਖਤ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਬਰਛੀਆਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਲਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤਕ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਸਾਰੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਨਾਗ, ਮਨ ਵਿਚ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਿਤ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਡਰੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਘੋੜਾ, ਜੋ ਯਜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਾਨੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।” ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਚਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਦਰਨਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। “ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਧਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਕਪਿਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੋਪ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੜ ਜਾਣਗੇ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੰਡ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ, ਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੈਂਤੀਸ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਹ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਰ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਏ। “ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸਰਪ ਤੇ ਨਾਗ—ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਿਆ; ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਸੋ ਸੋਚੋ।” ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲਗੇ, “ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਦੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਚੀਰੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਘੋੜਾ ਚੋਰ ਮਿਲੇ, ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਓ।” ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਿਤਾ ਸਗਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨਰਕ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਖੋਦ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।