ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਰਤ, ਬ੍ਯਾਨੀ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ नगਰੀ ਤੇ ਉਸ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਕੇ ਬਿਨਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਰਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਹਨੂਮਾਨ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ, ਵਜਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਹੀਰੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲੰਕਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਾਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ ਹੋਏ ਘਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਨਗਰੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਦੇਖੀ। ਰਾਘਵ ਦੀ ਖਾਤਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ-ਹਾਥੀ ਹਨੂਮਾਨ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਉਹ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਜਬਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੀਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੁਣੀ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅਧ੍ਯਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਰੋੜਦੇ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਮੱਧ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਸੂਸ ਵੇਖੇ—ਜੋ ਪਵਿੱਤ੍ਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਗੰਜੇ, ਗੋ-ਚਮੜੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦਰਭਾ ਘਾਹ, ਕੁਝ ਨੇ ਅੱਗ ਦੇ ਗਡੇ, ਕੁਝ ਨੇ ਗਦਾ ਤੇ ਮੁੰਡਾ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਸਟਿਕਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ-ਅੱਖੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਘੜੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਟੇਢੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਬੋਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੇਖੇ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਟਿਕਾਂ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੰਗੀ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੋਟੇ, ਨਾਹ ਪਤਲੇ, ਨਾਹ ਲੰਮੇ, ਨਾਹ ਛੋਟੇ, ਨਾਹ ਚਿੱਟੇ, ਨਾਹ ਕਾਲੇ, ਨਾਹ ਕੁਬੜੇ, ਨਾਹ ਬੋਨੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਟਿੜ-ਮਿੜ ਰੂਪਾਂ, ਸੋਹਣੇ, ਚਮਕਦਾਰ, ਝੰਡੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਨੇ ਬੱਲਮ, ਦਰੱਖਤ, ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰ, ਵਜਰ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਫੰਦੇ ਫੜੇ ਹੋਏ ਜੰਗੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੇਖੇ। ਗਲਿਆਂ, ਉੰਗਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨਮਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਤੇਜ਼ ਬੱਲਮ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਜਰ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਲੱਖਾਂ ਚੌਕਸ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਵਿਚ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਵੀ ਵੇਖੇ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪਤਿ ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਘਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ, ਲੋਟਸ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਿਲ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ramparts ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦੇਵ-ਸਦृਸ਼, ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਦੇਵ-ਲੋਕ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਮਹਿਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿੰਮ-ਹਿੰਮ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ, ਵਾਹਨ, ਵਿਮਾਨ, ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਚਾਰ-ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਹਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸਜੇ, ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪਤਿ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ, ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਗਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ, ਮਸਤ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਚਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਠੰਢੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਰਿਹਾ, ਮਹਾ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਹਣੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ, ਸਿੰਘ ਮੰਦਰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਵੀਰ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਧਨਿਆ ਚੰਦ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਨ ਤੁਸ਼ਾਰ, ਨ ਪਾਲਾ, ਨ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ, ਹਾਥੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ 'ਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਧਨਿਆ ਸਾਂਝ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਚੰਦ ਦੀ ਉਗਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਵਧਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਮਾਸ-ਭੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ; ਉੱਤਮ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਅਜਬ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਮਸਤ ਹੋਣ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਾਨਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਲਾਂ ਮਸਤ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਚਰਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਥੀ ਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸਰਗ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਆਉਣ, ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੇਖਣ, ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।