ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ-ਜਿਹੀ, ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੜੀ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ, ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਉਪਵਨ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੰਕਾ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਰੂਖੀ ਬੋਲੀ, “ਏ ਨੀਚ ਵਾਨਰ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ, ਜੋ ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਡਮ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੌਟ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰੱਖਵਾਲੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜਦ ਇਹ ਚੋਟ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੀ ਡੂੰਘੀ ਗੱਜ ਛੱਡੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਮੋੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਡੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੂੰਹ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਔਰਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਲੰਕਾ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ! ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਆਪ ਹਾਂ, ਵਾਨਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ: ਮੈਨੂੰ ਸਵੈੰਭੂ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਵਾਨਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲਵੇ, ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਰਾਖਸਾਂ ਲਈ ਵਿਪੱਤਿ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ਰਤ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰ ਸਵੈੰਭੂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਿਵਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੀਤਾ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਵਣ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਜਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਜਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਨਗਰੀ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਤੇ ਉਸ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਹੱਸਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ-ਤਾਸਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਵਿਚ, ਸੋਹਣੀ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਹ ਨਗਰੀ ਹੀਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੰਕਾ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ, ਕਮਲ ਤੇ ਸਵਸਤਿਕਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਰਾਘਵ ਜੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਹਰ ਮਹਲ 'ਚ ਜਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਸੁਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਘਣਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁਂਘਰੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵੀ ਸੁਣੀ। ਉੱਥੇ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਵੇਖੀ। ਲੰਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਸੂਸ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦਭਾ ਘਾਸ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਅੱਗ ਦੇ ਗੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਏ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਗਦਾਂ, ਮੁਗਦਰ, ਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਕ-ਅੱਖੀ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਪਟੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਟੇਢੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਬੌਨੇ ਰਾਖਸ ਵੇਖੇ। ਕੋਈ ਤੀਰ-ਕਮਾਨੀ, ਕੋਈ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੋਈ ਮੋਟਰ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲ੍ਹਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਰਚੇ-ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੋਟੇ, ਨਾ ਪਤਲੇ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਲੰਮੇ, ਨਾ ਛੋਟੇ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਚਿੱਟੇ, ਨਾ ਕਾਲੇ, ਨਾ ਕੁਬੜੇ, ਨਾ ਬੌਨੇ ਰਾਖਸ ਵੇਖੇ। ਕੁਝ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ, ਕੁਝ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਾਪੀ, ਝੰਡੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਾਖਸ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਵੇਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।