ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੇਲਾ ਭਰਦਵਾਜ਼, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਘੜੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਏ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਸੰਭਾਲੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਡੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਦਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਉਚਿਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਤਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕ੍ਰੂਰ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੈਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਇਹ ਛੰਦ ਉਚਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਰਚ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਧੀਰਜਵਾਨ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ—ਚਾਹੇ ਗੁਪਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ—ਸਭ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। 'ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਕੇ ਰਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਫੈਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।' ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਧੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਹ ਛੰਦ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਜੋ ਛੰਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਜਾਗਿਆ: 'ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਇਣ ਐਸੇ ਹੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਾਂਗਾ।' ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਣਾਈ; ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਾਵਿ ਰਚੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਮ ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਸ-ਮੁਖੀ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਚੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਧੀਰਜਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਊਂਘਾ-ਤੀਰ ਵਾਲੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼—ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ, ਬੋਲ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਜਾਂਚਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਐਸਾ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ-ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਰਚਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਛਾ, ਧਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਐਨੀ ਭਾਈ ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਥਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਕਥਾ ਰਚੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੀਰਤਾ, ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ, ਉਸ ਦੀ ਧੀਰਜ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ— ਕਈ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ—ਰਾਮ ਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਵਿਵਾਦ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ— ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿੱਚ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ, ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਲੋਕ ਸਧਾਰਨਾ— ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ— ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਧਰਮ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।