ਜਾਂਬਵਾਨ ਦੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਅੰਗਦ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਂਦਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕੋ ਇਕ ਰਾਹ ਬਚਦਾ ਹੈ—ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ। ਕਿਉਂਕਿ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਚਾਹੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ, ਸਚਮੁਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਸੋਚੋ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵਿਰਲੇ ਜਾਂਬਵਾਨ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਦੇਖਾ ਨਾ ਕਰ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਇਕ ਅਲੱਗ, ਸੁਖਦਾਈ ਥਾਂ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਨਾਯਕ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਬਾਂਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਛਿਆਠੀ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਜਾਂਬਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ—ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ—ਨਿਰਾਸ਼ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਵੀਰ, ਬਾਂਦਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੂੰ, ਹਨੁਮਾਨ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?” “ਹਨੁਮਾਨ, ਤੂੰ ਸਚਮੁਚ ਸੁਗਰੀਵ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਤੇ ਤਾਕਤ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗਰੁੜ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਕਤਵਾਨ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਚਮਕ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ?” “ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜਿਕਥਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ, ਜੋ ਅੰਜਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੇਸਰੀ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਪਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਪਰ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਬਣ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਬਾਂਦਰ ਰਾਜਾ ਕੁੰਜਰਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਧੀਆ ਕਪੜਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਫਿਰਦੀ ਸੀ, ਬਦਲ ਵਾਂਗ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਖੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੀਲੀ ਪੋਸ਼ਾਕ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਗਈ।” “ਫਿਰ, ਹਵਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਗਠੀ ਹੋਈ ਤੰਗ, ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਛਾਤੀ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਵਧੀਆ ਅਕਰਤੀ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜੀ ਕਮਰ ਤੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹਵਾ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਵਾ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਾਤ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਥਾਂ, ਡਰ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਔਰਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਕੌਣ ਮੇਰੇ ਇਕ ਪਤੀ ਲਈ ਨਿਭਾਈ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?’ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।’ ‘ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾਈ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨਾਰੀ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਕਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ।’ ‘ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਰੱਖੇਗਾ; ਉੱਚਲਣ ਤੇ ਉਡਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ।’” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਬਾਂਦਰ; ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਕਤਵਾਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ। ਫਿਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ ਸਮਝ ਕੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੀ। ਹੇ ਮਹਾਂ ਬਾਂਦਰ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਯੋਜਨ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਂ ਬਾਂਦਰ, ਇੰਦਰ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣਾ ਵਜਰ (ਬਿਜਲੀ) ਤੈਨੂੰ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ।” “ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਤੇਰਾ ਖੱਬਾ ਜਬੜਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ‘ਹਨੁਮਾਨ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਆਪ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਚਲਾਉਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਗੁੱਸੇ ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਜਦ ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਰਾਜੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਹੇ ਸਚਮੁਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।’ ਤੇ, ਵਜਰ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ-ਰਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਉਤਮ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਕੇਸਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਭਯਾਨਕ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ। ਤੂੰ ਹਵਾ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ; ਸਚਮੁਚ, ਹੇ ਬਚੇ, ਤੂੰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਉੱਚਲਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ।” “ਅੱਜ, ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹੋਰ ਬਾਂਦਰ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ।