ਇਕ ਵਾਰ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰ ਲੌਟਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਰਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰੋਗੇ।" ਇਹ ਕਾਰਜ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਟੀਕਾ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਸਠੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਸਾਲ, ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਲੰਘ ਗਏ; ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਦ ਮੌਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ, ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ; ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਨਿਰਣੈ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਰਣੈ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ— ਮੈਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਜਦ ਉਹ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ— ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਕਲ ਆਏ; ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਪਰ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ— ਮੇਰੇ ਪਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਜੋ ਤਾਕਤ ਮੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ— ਉਹੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਭ ਲਵੋਗੇ। ਮੇਰੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਪਾਤੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਉਡਾਣ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਸ਼ੌਰਤਮਈ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰ, ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਮੁੜ ਲੈ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਹੁਣ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਂਸਠੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਬਾਂਦਰ ਉੱਡ ਪਏ; ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਨਾਇਕ ਗੂੰਜੇ। ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵੇਖਿਆ। ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਦਰ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਜਾਪਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਖੇਡਦੇ; ਕਈ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੌਲਨਾਕ ਸੀ, ਬਾਂਦਰ ਯੋਧੇ ਡਰ ਗਏ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਹਤਾਸ ਹੋ ਗਏ, "ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ?" ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਡਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। "ਮਨ ਨੂੰ ਹਤਾਸੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣ ਦਿਓ; ਹਤਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਹਤਾਸੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੋਕੇ 'ਤੇ ਹਤਾਸੀ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕਾਰਜ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਅੰਗਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੌਣ ਹੋਰ, ਵਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬਾਂਦਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ? ਫਿਰ, ਉਜਲੇ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਜਿਤ ਅੰਗਦ ਨੇ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਅਰਥਵਾਨ ਬਚਨ ਕਹੇ: "ਤੁਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗਾ? ਕਿਹੜਾ ਬਾਂਦਰ ਨਾਇਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ? ਕਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਲੇ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੇਖਾਂਗੇ? ਕਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗੇ? ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇਵੇ।" ਅੰਗਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ; ਸਾਰੀ ਬਾਂਦਰ ਫੌਜ ਉਥੇ ਸੱਤ-ਮੁੱਕੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ।