ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਨਾਹ ਲਈ ਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਉਕਤ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਰੋਂ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ — ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਸnaan ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬੜੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਾਲੂ, ਗਿੱਦੜ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੰਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ, "ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ — ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਗਿਧਾਂ ਦੇਖੇ ਹਨ — ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਰਾ, ਜੋ ਜੇਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੰਪਾਤੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਟਾਯੂ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਫੜ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਪੰਖ ਕਿਵੇਂ ਝੜੇ? ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ? ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ। "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਜਖਮੀ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਟਾਯੂ ਤੇ ਮੈਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਹੋੜ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ। ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ — ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨੀ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਡੁੱਬ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਥ-ਸਾਥ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇਖੇ — ਹਰ ਇੱਕ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ। ਕੁਝ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਜਾ-ਗੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਵੇਲਰੀ ਦੀ ਝੰਕਾਰ; ਕਈ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪਹਿਨਾਵੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਉਥੋਂ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਦੇਖਿਆ। ਧਰਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ; ਨਦੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਵਲ-ਵਲ ਘੇਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਿਮਾਲਾ, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੱਪ। ਫਿਰ, ਸਖਤ ਪਸੀਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਡਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ; ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ। ਅਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ — ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ, ਜਾਂ ਪੱਛਮ; ਸੰਸਾਰ ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਡਿਗੀ; ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਨੈਣ ਸੰਭਾਲੇ। ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਲੱਗਾ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਵਿਦਾ ਨਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਉਸਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਟਾਯੂ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੜ ਗਿਆ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਜਟਾਯੂ ਜਨਸਥਾਨ 'ਚ ਡਿੱਗਿਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਪੰਖ ਸੜੇ, ਸਰੀਰ ਅਸਹਾਇ। ਰਾਜ, ਭਰਾ, ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਵਾ-ਦੇਵ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੇਰੇ ਪੰਖ, ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪੰਖ ਵੀ, ਨਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ; ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ।" "ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣਿਆ।" "ਇਕ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਏਗਾ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਤਿਆ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਦਾ ਪੱਕਾ।" "ਇਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ; ਉਹ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਅਜੇਹਾ ਹੈ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਲਾਲਚ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਲੁਭਾਈ ਹੋਈ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਏਗੀ; ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹੇਗੀ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇਗਾ; ਉਹ ਭੋਜਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ, ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਰਲਾ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਣ ਲਵੇਗੀ ਕਿ ਇਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖੇਗੀ।" "ਜੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ-ਵਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਹੇਗੀ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਤ, ਵਾਨਰ, ਉਥੇ ਆਉਣਗੇ; ਤੂੰ, ਪੰਛੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ।" "ਕਦੇ ਵੀ ਹੁਣ ਨਾ ਜਾ; ਕਿਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ? ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਪੰਖ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ।