ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: "ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਸੀ—ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਨਾਮਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵਿਂਧਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥੱਲੇ ਉਤਰੀਆ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ। ਜਟਾਯੁ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਸੀ; ਕੋਈ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਨਾ ਫਲ ਤੋਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਜਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਿੱਛ, ਲੱਕੜਬੱਗੇ, ਬਾਘ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਪਟਾਈਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੀਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਏ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ, ਤੇਰੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੋ ਗਿੱਧ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਭਰਾ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਚਾਹੁਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੰਪਾਤੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਟਾਯੁ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆ, ਮੇਰੇ ਚਰਨ ਫੜ। ਤੇਰੀ ਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਪੰਖ ਕਿਵੇਂ ਗਿਰੇ? ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਹੁਣ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਔਖੀ ਘਟਨਾ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਘਟਨਾ ਵੀ। "ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਮੈਂ ਘਾਇਲ ਤੇ ਲੱਜਤ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਟਾਯੁ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ। ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਡਾ ਵਾਅਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡੁੱਬ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਰਗੇ ਗੋਲ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੋਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਣ। ਹਿਮਾਲਿਆ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੱਬ ਵਿਚ। ਫਿਰ, ਭਿਆਨਕ ਪਸੀਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਡਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਗਮਗਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਟਾਯੁ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂਹ 'ਚ, ਜਟਾਯੁ ਸੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੜ ਗਿਆ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਟਾਯੁ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ। ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਸੜ ਗਏ ਤੇ ਸਰੀਰ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜ, ਭਰਾ ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਆਏ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ: "ਤੇਰੇ ਪੰਖ, ਤੇਰੇ ਸਹਾਇਕ ਪੰਖ ਵੀ, ਨਵੇਂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੀਆਂ।