ਜਦੋਂ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਉਸ ਗਿਧ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸੰਪਾਤਿ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆੰਗਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਵਾਨਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। 'ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਸੀ। ਮੈਂ ਚੌਂਫੇਰੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਜਦ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। 'ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾ-ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, 'ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਥੱਲੇ ਉਤਰੀਆ, ਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ; ਜਟਾਯੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਸੀ; ਕੋਈ ਵੀ ਰੁੱਖ ਨਾ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਫਲ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। 'ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ venerable ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ, ਭਾਲੂ, ਲੱਕੜਬੱਗੇ, ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਹਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਏ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਮਮਤਾ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਗਿਧ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਭਰਾ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੰਪਾਤਿ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਚਰਨ ਫੜ। ਤੇਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਪੰਖ ਕਿਵੇਂ ਝੜੇ? ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ? ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।' ਹੁਣ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੋ। 'ਫਿਰ ਉਹ ਭੈਣਕ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ। ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਜਖਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। 'ਜਟਾਯੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਦੂਰੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਪਏ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦਾਅ ਲਾਇਆ: ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ (ਅਸਤਾਚਲ) ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। 'ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਜ-ਵਾਦਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਵੇਖਿਆ। 'ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ। ਧਰਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਛਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਵੇ। 'ਹਿਮਾਲਿਆ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਜਗਰ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਪਸੀਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਡਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਵੇ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਗਈ। 'ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸਾ ਵੀ ਨਾਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ; ਸੰਸਾਰ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਧੁੰਦਲੀ ਸੀ; ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। 'ਮੈਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਟਾਯੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 'ਮੇਰੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂਹ ਹੇਠਾਂ, ਜਟਾਯੂ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਟਾਯੂ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਂਧਿਆ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਸੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਰੀਰ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ। 'ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਭ ਕੁਝ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।' ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੋ।