ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਮਾਇਆ ਭਰੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ (ਉਮਾ) ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਆਂ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ (ਅਗਨਿ) ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਮਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਰਾਮ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉੱਚੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਅਗਨਿਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੋ: ਆਪਣੀ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰੋ।” ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕਰੋ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਗਨਿਦੇਵ ਦੀ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰ ਭਰ ਗਏ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਭੜਕਦੀ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।” ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅੱਗ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਗਰਭ ਇੱਥੇ, ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿਉ।” ਅਗਨਿਦੇਵ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੇ ਉਹ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਗਰਭ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲਾ ਗਰਭ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੁੱਲ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਚਾਂਦੀ ਵੀ ਨਿਕਲੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਨਾਲ ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਲੋਹਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਥੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਂਸੀ ਤੇ ਸੀਸਾ ਬਣੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਗਰਭ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਉਹ ਥਾਂ ‘ਜਾਤਰੂਪ’ (ਸੋਨਾ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਬੂਟੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਨੇ ਪੱਕਾ ਵਚਨ ਕਰਕੇ, ਦੁਧ ਦੇਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਾਡਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।” ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਗਰਭ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਨ੍ਹੋਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਕਕੁਤਥ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਦੁਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਛੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁਧ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਨਰਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਲੋਕ, ਅਗਨਿ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਤੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਜਨਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਹੇ ਕਕੁਤਥ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਸਕੰਦਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਸੱਤੀਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਠਤੀਵੀਂ ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮਿੱਠੀ ਕਥਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਕੁਤਥ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਮ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਗਰ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਮ, ਸਗਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਾਣੀ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਸੱਚੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੁਮਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਪਰਣ ਦੀ ਭੈਣ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੋਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਭਰਗੁ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸੌ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੱਚੇ ਰਾਹਾਂ 'ਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਰਗੁ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਸਗਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣਗੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਚਲਾਵੇਗਾ; ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ।” ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਦੋਹਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਕਿਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੋਵੇ।