ਅੰਗਦ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਵੀ ਰੋ ਪਏ। ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਈ ਵਾਨਰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਾਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਅੰਨ-ਜਲ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਗੇ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਗਲੇ ਪਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਨਰ ਪੂਰਬ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ, ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਹਾੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਗਿਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਗਿਧ ਆਇਆ। ਇਹ ਸੀ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਭਰਾ, ਸੰਪਾਤੀ। ਸੰਪਾਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, “ਨਿਸਚਤ ਹੀ, ਭਾਗਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਸੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਖਾਣਾ ਆਪ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਉਹ ਗਿਧ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੁੱਖੀ ਪੰਛੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਵੇਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮraj ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ।” “ਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਅਚਾਨਕ, ਅਣਜਾਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ।” “ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ, ਜਟਾਯੂ, ਗਿਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵੀ, ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ।” “ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸੀ ਲਈ, ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਵੀ, ਥਕ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” “ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਗਿਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਟਾਯੂ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।” “ਜਟਾਯੂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਆਇਆ ਇਹ ਵਿਗਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।” ਜਦੋਂ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਸੁਣੇ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਛੋਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਹਿਲਾਵਟ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਕੰਬਾ ਰਹੀ ਹੈ?” “ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ ਅਤੇ ਗਿਧ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ? ਅੱਜ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰੋ। ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੱਸੋ।” “ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦਸ਼ਰਥ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਜਿਸ ਲਈ ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰ ਜਲਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਉੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਚਲੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਦਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਨਰ ਉਪਵਾਸ ਲਈ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, “ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਥੋਂ ਜਲਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗੇ।” ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸਿਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ। ਅੰਗਦ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਰਿਕਸ਼ਰਾਜਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਹ ਸਨ, ਹੇ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਵਾਨ ਸਨ।” “ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਲੀ, ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਫਿਰ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਏ।