ਅੰਗਦ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਕਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੰਡ ਗਈ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹਾਂ? ਸੁਗਰੀਵ ਤਾਂ ਨਿਰਦਈ, ਛਲਕਪਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਇਆਹੀਣ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੈਦ ਤੇ ਉਪਹਾਸ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ, ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁਚੋ। ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਘਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਵਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਰੁਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਲਾਮ ਤੇ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁਚਾਉ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਢਸ ਦਿਓ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹੀ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਤਪਸੀਲਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਣੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਲੈਟਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਮਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਯਾਦ ਆਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਡਰ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰ ਲੰਬੇ ਪਏ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੋਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗਿਦ੍ਹ ਆਇਆ। ਇਹ ਸੀ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਭਰਾ, ਸੰਪਾਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਖੋ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਖਾਣਾ ਆਪ ਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਪੰਛੀ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਖਾਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆਏ ਉਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮraj ਆਪ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ। ਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਅਣਜਾਣੀ ਮੁਸੀਬਤ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ।” ਅੰਗਦ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਵੀ, ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਧਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ, ਉਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਰਾਘਵ ਲਈ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਾਂ।” ਅੰਗਦ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਤਾਂ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਟਾਯੂ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ, ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਾਸ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਇਹ ਉਲਟਾਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ।” ਜਦ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਗਿਦ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਸੀ? ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਗਿਦ੍ਹ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ? ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੁਣੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਚਲੋ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦਸ਼ਰਥ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਆਸਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਨਰ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਖ-ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ-ਕਾਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।