ਅੰਗਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸੁਗਰੀਵ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਅਡੋਲਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ, ਨਾ ਦਇਆ, ਨਾ ਸਚਾਈ, ਨਾ ਹੀ ਵੀਰਤਾ ਜਾਂ ਹਿੰਮਤ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਤੇ ਗੁਫਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ, ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਈ—ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਗਰੀਵ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕੌਣ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ? ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਪਾਪੀ, ਅਹਿਸਾਨਫਰਾਮੋਸ਼, ਭੁੱਲੱਕੜ ਤੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਲਾ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ? ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਬੈਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣ ਦੇਵੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਗਲਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵੰਡ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ? ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਕਠੋਰ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਰਾਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੈਦ ਤੇ ਉਪਹਾਸ, ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵਧਾਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁਚੋ; ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਰਾਘਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ। ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁਚੋ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਖੈਰੀਅਤ ਦਸਣਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣਾ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਕਤ, ਪੁੱਤ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਣੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੰਗਦ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਕੁਝ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹੀ ਠੀਕ ਹੈ," ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ, ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਸ, ਜਟਾਇੂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸੀ, ਲੇਟ ਗਏ, ਤਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗਿੱਧ, ਜਟਾਇੂ ਦਾ ਭਰਾ, ਸੰਪਾਤੀ, ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੀਲਾ ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਭੁੱਖਾ ਸੰਪਾਤੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੇਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਆਪ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ। ਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਆਫ਼ਤ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਜਟਾਇੂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜਟਾਇੂ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਰ ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਨਵਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਜਟਾਇੂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਰਾਘਵ ਲਈ, ਥੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨਹੀਂ ਲੱਭੀ; ਪਰ ਜਟਾਇੂ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਟਾਇੂ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਨਾਸ, ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਹੀਣਤਾ, ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸੀ।