ਅੰਗਦ ਦੇ ਚਚਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਚੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਅੰਗਦ, ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੰਜੇ-ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਦਰ ਭਰੇ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਥਿਰਤਾ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਸੱਚਾਈ, ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਸੁਗਰੀਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਗਰੀਵ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ? ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਕਿ ਅਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ—ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਪਾਪੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਭੁੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ? ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਣ ਦੇਵੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਤੋੜੀ ਗਈ, ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਵੰਡ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ, ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ, ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਕਠੋਰ, ਚਲਾਕ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਰਾਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੈਦ ਤੇ ਉਪਹਾਸ ਭੁੱਖ ਹੜ੍ਹ ਤੱਕ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਸਭ ਵਾਨਰ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਨਗਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਰਾਘਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਰੁਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਖੇਰੀ ਪੁਚਾਣੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਣੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੰਗਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਰੋ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਰਨ ਲਈ ਅਨਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ,” ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਨ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਗਿੱਧ ਆਇਆ। ਇਹ ਸੀ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਭਰਾ, ਸੰਪਾਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬਹੁਤ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਾਲਤ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਖਾਣਾ, ਮੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਣ ਮੈਂ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਗਿੱਧ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮraj ਖੁਦ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ। ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਅਣਜਾਣੀ ਬਿਪਤਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ।” ਅੰਗਦ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹਰ ਜੀਵ—even ਜਾਨਵਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਮ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਅਸੀਂ ਵੀ, ਰਾਘਵ ਲਈ, ਥੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਥਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਟਾਯੂ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹਾਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੀ ਲੋਅ ਜਲਣੀ ਸੀ।