ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬਗਲੇ ਤੇ ਸਾਰਸ ਵੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਲ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਡੂੰਘਾਈ ਵੱਲ ਉਤਰ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਉਹ ਕਾਰਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ। ਅਸੀਂ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਲਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਬਚ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿ ਵਾਪਸ ਮੁਲਾਂਵੇ ਵਜੋਂ ਵਾਨਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਤਪਸਵਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਵਤੀ।" "ਜੋ ਸਮਾਂ ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਬਚਾਓ। ਅਜੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ।" "ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਅਸੀਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।" ਹਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਤਪਸਵਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੋ।" "ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ," ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਰਮ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲੀਆਂ। ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਤਾਵਲ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਢੱਕ ਲਈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਤਪਸਵਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਥੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਹੋ, ਸੁਖੀ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਹੈ ਮਹਾਨ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ, ਤੇ ਇਹ ਹੈ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਖੀ ਰਹੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਪੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ, ਅਥਾਹ, ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਖੋਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲੰਘ ਗਿਆ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਹੇਠ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਉਥੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਖੋ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਨਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੋਢੀਆਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਲਦ ਵਰਗੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਕਲੇ ਸੀ; ਜੋ ਵਾਨਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ? ਅਸੀਂ ਆਸ਼੍ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੀ; ਉਹ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋ, ਨੀਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮਾਲਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਲ ਲੱਗੇ ਹੋ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਅਗਵਾਈ 'ਚ, ਉਹ ਪੀਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ। ਹੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕੌਣ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ, ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਈਏ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਵਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਸਫਲ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਜੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਪੁੱਤ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਘਰ—all ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਮਰਨਾ, ਬਦਨਾਮੀ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਵੇਖੇਗਾ ਅਤੇ...