ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵੇਖੀ ਜੋ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹੰਸ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਉਡਦੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ," ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਏਸੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਉਸ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਅਸੀਂ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਇਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਅਤਿਥਿ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਖਾ ਲਏ; ਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬਚਾਈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਕਾਰ ਲੇ ਸਕੀਏ। ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਐਸਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਸੁਯੰਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤਸ਼ਾਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਉਹ ਸੰਤ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਬੋਲ ਬੋਲੀ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਮਵਤੀ! ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਜੋ ਸਮਾਂ ਨਿਧਾਰਤ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਨਿਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਅਸੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।" ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਮਹਿਲਾ ਬੋਲੀ, "ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਉਂਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਤਪ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਚਲਾਂਗੀਆਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੋ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲਈਆਂ। ਚਲਣ ਦੀ ਉਤਾਵਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਵਾਨਰ ਚੁਸਤਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਸੰਤ ਮਹਿਲਾ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਤਪਸਵਿਨੀ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਵਿਂਧਯ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।" ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਯੰਪ੍ਰਭਾ ਮੁੜ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਈ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਵੰਜੀ (੫੩ਵੀਂ) ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ—ਅੰਤਹੀਣ, ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਿਲੇ (ਮਾਇਆ ਆਰੋਪਿਤ ਪਹਾੜ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਵਿਂਧਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਹੇਠ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਨਰ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਨਮਾਨਤ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਸਾਂਡ ਵਰਗੇ ਮਜਬੂਤ ਕੰਧਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਸੁਜਾਨ ਅੰਗਦ ਬੋਲੇ: "ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਕਲੇ ਸੀ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਵਾਨਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ? ਅਸੀਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਨਿਧਾਰਤ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?" "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੋ, ਨੀਤੀ ਦੇ ਜਾਨਕਾਰ ਹੋ, ਮਾਲਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲੇ, ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।" "ਹੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਵਾਨਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ, ਜਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਪ ਹੀ ਐਸਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।" "ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਖ਼ਤ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ। ਜੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਵੇਗਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।" ਇੰਝ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਜਤਾਈ।