ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਿੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੰਡਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਚੱਕ ਲਿਆ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਮਿੱਤਰ ਸੁਗਰੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਾਨਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਆਏ ਹਾਂ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।" "ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਛਾਣ ਮਾਰੀ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਮੁਰਝਾਏ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋਣ।" "ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਫਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਜੋ ਬੇਲੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੋਂ ਜਲ-ਭਿੱਜੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੰਸ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਬਾਹਰ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿਟੇ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਇੱਥੇ ਜਾਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ,' ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ 'ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਅਤਿਥੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ।" "ਅਸੀਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਹ ਖਾ ਲਏ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ, ਅਸੀਂ ਵਾਨਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਸੁਯੰਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਸਨ, ਉਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਮਿਲੀ ਹੈ।" "ਸੁਗਰੀਵ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਕੱਢ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੈ।" "ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ, ਬਚਾ। ਹੇ ਧਰਮਵਤੀ, ਅਜੇ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ 'ਚ, ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਤਪੋਬਲ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ।" "ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ," ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਰਮ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਲਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਏ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਤਪਸਵਿਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆ ਗਏ ਹੋ, ਸੁਣੋ: ਇੱਥੇ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੈ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਸਾਗਰ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰੋ, ਅਲਵਿਦਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਯੰਪ੍ਰਭਾ ਮੁੜ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਵੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਅੰਤਹੀਣ, ਗੂੰਜਦਾ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਲਦ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਕਲੇ ਸੀ। ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ?" "ਅਸੀਂ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸੀ, ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?