ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਸ, ਸਰਸ, ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰੁੱਖ ਖੜੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਨਾ ਚਾਨਣ ਸੀ, ਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸੀ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਜਾਂ ਤਾਕਤ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਖਿਸਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਇਲਾਕਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਚੱਲ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕੇ, ਪਿਆਸੇ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਨਾ ਥੱਕਦੇ, ਨਾ ਰੁਕਦੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਬੈਠੇ, ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਨਣ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ—ਸਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਪੁਨਾਗ, ਵੰਜੁਲਾ ਅਤੇ ਧਾਵਾ ਰੁੱਖ। ਚੰਪਾ ਤੇ ਨਾਗ ਕੇ ਰੁੱਖ, ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅਤੇ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਰੁੱਖ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੌਬਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਰੀਲ ਦੇ ਮੰਜੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਮਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਸੁੱਚੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਪੰਡ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਫਰਸ਼, ਅਤੇ ਬੈਰੀਲ ਪਥਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਹਣੇ ਘਰ, ਖਿੜੇ ਤੇ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਜਹੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਮਿੱਠਾ ਸ਼ਹਿਦ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸੇਜ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਚਾਰਿਆਂ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਕਾਂਸ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਹੀ, ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ, ਖਾਣ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਕੀਮਤੀ ਰਥ, ਮਿੱਠਾ ਸ਼ਹਿਦ, ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਕੰਬਲਾਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਾਨਰ, ਜਦ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸੋਨਾ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਹ ਛਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਅੱਡੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤਪ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਥੰਮ ਗਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਗੁਫਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?" ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਥਾਂ, ਇਹ ਗੁਫਾ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਵੰਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਜੋ ਛਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਅਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ, ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ, ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਘਰ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?" "ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਜਵਾਹਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਖਿੜੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਹ ਘਰ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ? ਇਹ ਜਾਮਬੂਨਾਦ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ?" "ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੱਛੂਏ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ? ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।" ਹਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਤਪਸਵਿਨੀ ਬੋਲੀ, "ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਮਾਯਾਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਲਈ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਕਰਮਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਹਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਰਚਿਆ।