ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਚੀਕ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਅਚਾਨਕ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਨਰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੀਖ ਮਾਰੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਪੰਛੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਿਕ ਪੀੜ੍ਹ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਾਚੀਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ ਜਨਮ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ," ਅਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿਰਸਥਾਈ ਯਸ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਬੋਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਹ ਕੀ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹਾਂ?" ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਇਹ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਜੋ ਸ਼ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬੱਧ, ਲਯਬੱਧ ਤੇ ਸੁਰੀਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ।" ਜਦ ਵਾਚੀਕ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬੋਲ ਉਚਾਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਾਚੀਕ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਪਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਉਹਦਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਚੇਲਾ, ਪੂਰਾ ਜਲਪਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵਾਚੀਕ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ, ਚੌਹਾਂ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਚੀਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਆਦਰ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਚੀਕ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਵਾਚੀਕ ਵੀ ਆਸਨ ਗਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵਾਚੀਕ ਦਾ ਮਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਰੁੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ, "ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ," ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ, ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਵਿਚ, ਉਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਸ਼ਲੋਕ ਤੂੰ ਉਚਾਰਿਆ, ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤੂੰ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਰਚ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ—ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਗੁਪਤ ਘਟਨਾਵਾਂ—ਸਭ ਦਰਸਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਪਤ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬੱਧ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਣਾਕੇ ਰਚ, ਜਦ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਰਾਮ ਕਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤੇ-ਥੱਲੇ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਚੀਕ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਚੇਲੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਸ਼ਚਰਜ ਵਿਚ ਝੂਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੋ ਸ਼ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਉਚਾਰਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਕਾਵਿ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਚੀਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਨਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਿ, "ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਯਣ ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਚਾਂਗਾ।" ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਮਾਨ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਕਾਵਿ ਰਚਿਆ ਜੋ ਯਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋੜ-ਤੋੜ, ਸਮਾਸ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਕਾਂਸ਼, ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਚੀਕ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਬਣਾਈ। ਹੁਣ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਚੀਕ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਇਹ ਤੀਜੀ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਗੱਲ—ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਬੋਲ, ਚਾਲ-ਢਾਲ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ—ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਯੋਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਐਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰਾਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਚਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।