ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਰਾਮ ਜੀ,” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹਿਮਵਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੇਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ। ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਮੇਨਾ ਤੋਂ ਗੰਗਾ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਜਨਮ ਲੈਈ; ਦੂਜੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਮਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਿਮਵਤ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ, ਦੂਜੀ ਧੀ ਉਮਾ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਤਪ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਿਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਤਪ ਦੀ ਧਨੀ ਸੀ। ਰਾਘਵ, ਇਹ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇਵੀ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਦਿਵਯ ਨਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਜਲ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਧਰਮਮਈ ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜਿਆਂ ਸਾਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ?” ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ: “ਰਾਮ ਜੀ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਿਤਿਕੰਠ ਨਵ-ਵਿਵਾਹਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ ਬੀਤ ਗਏ। ਪਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਜਨਮਾ; ਫਿਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੇਗਾ?’ ਫਿਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਮਹਾਂਦੇਵ ਕੋਲ ਗਏ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣੋ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਤਪ ਕਰੋ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕੋ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ—ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਵਾਸਯੋਗ ਨਾ ਬਣਾਓ।’ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ।’ ਫਿਰ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: ‘ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਕਾਂਗਾ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ; ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਤਸ਼ਕਲਿਤ ਹੋਈ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਹੇਗਾ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ ਇਹ ਦੱਸਣ।’ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨंदी-ਧਵਜ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਆਜ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਸ਼ਕਲਿਤ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੇਗੀ।’ ਇਸ ਉੱਤਰ 'ਤੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪਵਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ੁਧ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਸਰਵਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਗਣ ਨੇ ਉਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨ-ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਉਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: ‘ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮਿਲੀ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਸਕੋਗੇ; ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਿਸ਼ਪੁੱਤੀ ਹੋਣ।’ ਇੰਝ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: ‘ਹੇ ਧਰਤੀ, ਤੇਰਾ ਇਕ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਤੂੰ ਕਈ ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।’ ਅਤੇ, ‘ਤੇਰੀ ਮਨ-ਵਿਰਤੀ ਮਲਿੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ।’ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰਖੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਕਥਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਦੱਸੀ; ਹੁਣ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।